Κατευθυντήριες Οδηγίες ΠΟΥ για Φαρμακοποιούς: Τελευταίες Εξελίξεις και Ρόλοι

Τα τελευταία χρόνια ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ), σε συνεργασία με τη Διεθνή Φαρμακευτική Ομοσπονδία (FIP), έχει αναδείξει τον καθοριστικό ρόλο των φαρμακοποιών στο ευρύτερο σύστημα υγείας, σκιαγραφώντας παράλληλα βασικές κατευθύνσεις και ευθύνες για το επάγγελμα. Οι κοινές οδηγίες Good Pharmacy Practice (GPP) του ΠΟΥ/FIP ορίζουν τέσσερις κύριους άξονες/ρόλους που αναμένεται να επιτελεί ο φαρμακοποιός

 Στις κοινοπραξίες FIP/WHO για την Καλή Φαρμακευτική Πρακτική (Good Pharmacy Practice, GPP) περιγράφονται τέσσερις βασικοί άξονες ευθύνης για τον φαρμακοποιό:

1. Διαχείριση φαρμακευτικών προϊόντων: Παρασκευή, προμήθεια, αποθήκευση, διανομή, διάθεση και ασφαλής τελική διάθεση φαρμάκων.
2. Ορθή διαχείριση/θεραπεία με φάρμακα: Εξασφάλιση αποτελεσματικής φαρμακευτικής αγωγής (Medication Therapy Management) για τους ασθενείς.
3. Συνεχής επαγγελματική ανάπτυξη: Διατήρηση και βελτίωση των δεξιοτήτων και της απόδοσης του φαρμακοποιού μέσω διαρκούς εκπαίδευσης.
4. Συμβολή στη δημόσια υγεία και το σύστημα υγείας: Ενεργή συμμετοχή στη βελτίωση της αποδοτικότητας του συστήματος υγείας και στην προαγωγή της δημόσιας υγείας.

Οι παραπάνω ρόλοι αποτελούν διεθνώς αποδεκτά πρότυπα (υιοθετήθηκαν επίσημα το 2011) και προσαρμόζονται ανά χώρα από τους εθνικούς φαρμακευτικούς συλλόγους. Αξίζει να σημειωθεί ότι με την πάροδο του χρόνου η έμφαση της φαρμακευτικής πρακτικής μετατοπίζεται από έναν «προϊόντο-κεντρικό» ρόλο (π.χ. την απλή διάθεση φαρμάκων) σε έναν «ασθενο-κεντρικό» και «συστημικό» ρόλο. Μελέτη των συνεδρίων της FIP (2003–2019) έδειξε ότι οι ρόλοι 3 και 4 (βελτίωση επαγγελματικής απόδοσης και συμβολή στο σύστημα υγείας) εμφανίζονται ολοένα συχνότερα, αντανακλώντας τη στροφή προς κλινικές, ασθενοκεντρικές υπηρεσίες και την ενεργότερη ένταξη του φαρμακοποιού στην ομάδα υγείας. Οι φαρμακοποιοί πλέον θεωρούνται από τον ΠΟΥ και τη FIP κομβικοί επαγγελματίες για την κάλυψη των σύγχρονων υγειονομικών αναγκών, αναλαμβάνοντας ευθύνες στην παρακολούθηση της φαρμακευτικής αγωγής, τη βελτίωση της προσήλωσης των ασθενών και την πρόληψη ανεπιθύμητων ενεργειών.

Στη συνέχεια παρουσιάζονται οι τελευταίες εξελίξεις σε τέσσερις σημαντικούς τομείς όπου οι φαρμακοποιοί καλούνται να διαδραματίσουν ενισχυμένο ρόλο – ιδιαίτερα σημαντικούς και για τον Έλληνα φαρμακοποιό – καθώς και πρακτικά βήματα υλοποίησης.

Προκλήσεις και προτεραιότητες: Ενημέρωση και Εξελίξεις

Καταπολέμηση της μικροβιακής αντοχής και ο ρόλος των φαρμακοποιών

Η ορθή χρήση των αντιβιοτικών αποτελεί παγκόσμια προτεραιότητα, δεδομένης της ανησυχητικής ανόδου της μικροβιακής αντοχής. Ο φαρμακοποιός, ως εύκολα προσβάσιμος επαγγελματίας υγείας, έχει κρίσιμο ρόλο στην προώθηση της συνετής χρήσης αντιμικροβιακών. Οι κατευθυντήριες οδηγίες GPP αναφέρουν ρητά ότι ο φαρμακοποιός πρέπει να συμβάλλει ενεργά στον περιορισμό της μικροβιακής αντοχής, μέσω δράσεων όπως η ενημέρωση του κοινού και των άλλων επαγγελματιών υγείας για την σωστή χρήση των αντιβιοτικών. Πρόσφατα, το 2025, ο ΠΟΥ υπογράμμισε ότι περίπου 80–90% των αντιβιοτικών συνταγογραφούνται σε επίπεδο πρωτοβάθμιας φροντίδας, γεγονός που σημαίνει πως οι επαγγελματίες της πρωτοβάθμιας (συμπεριλαμβανομένων των κοινοτικών φαρμακοποιών) είναι καίριας σημασίας για τη διασφάλιση της ορθής συνταγογράφησης και χρήσης τους. Εάν δοθεί η απαιτούμενη προσοχή στην πρωτοβάθμια φροντίδα, μπορεί να μειωθεί η υπερκατανάλωση και η ακατάλληλη χρήση αντιβιοτικών, επιβραδύνοντας έτσι την εμφάνιση αντοχών. Με άλλα λόγια, ο φαρμακοποιός που λειτουργεί ως μέρος της πρωτοβάθμιας φροντίδας μπορεί να αποτελέσει «φραγμό» στην υπερσυνταγογράφηση ή κατάχρηση αντιβιοτικών σε κοινότητα και οικογένειες.

Πρακτικές δράσεις:

1. Διοργάνωση εκστρατειών ευαισθητοποίησης του κοινού στο φαρμακείο, π.χ. προώθηση του συστήματος AWaRe (Access, Watch, Reserve) του ΠΟΥ που κατηγοριοποιεί τα αντιβιοτικά με στόχο την ορθολογική χρήση τους. Διανομή ενημερωτικών φυλλαδίων και συμβουλευτική στους ασθενείς σχετικά με το πότε είναι πραγματικά απαραίτητο ένα αντιβιοτικό.
2. Συνεργασία με τοπικούς φορείς υγείας: Συμμετοχή σε κοινές δράσεις με κέντρα υγείας, γιατρούς και νοσηλευτές – π.χ. ενημερωτικές ομιλίες σε σχολεία ή δημοτικές εκδηλώσεις για τα αντιβιοτικά.
3. Τήρηση των εθνικών κατευθυντήριων οδηγιών για συνταγογράφηση και πρόληψη λοιμώξεων, και ενημέρωση της κοινότητας για απλές πρακτικές πρόληψης (όπως η υγιεινή των χεριών, οι εμβολιασμοί κλπ.).
4. Συνεχής επιμόρφωση του φαρμακοποιού πάνω στην αντιμικροβιακή διαχείριση (antimicrobial stewardship), ώστε να είναι σε θέση να αξιολογεί κριτικά τις συνταγές αντιβιοτικών και να συμβουλεύει εναλλακτικές λύσεις (π.χ. συμπτωματική αγωγή όταν ενδείκνυται).
   
   
   
   

Ειδικά στην Ελλάδα, όπου η κατανάλωση αντιβιοτικών ιστορικά υπήρξε υψηλή, τέτοιες παρεμβάσεις στο επίπεδο του φαρμακείου είναι ιδιαίτερα σημαντικές. Ο Έλληνας φαρμακοποιός μπορεί να ενημερώνει τους ασθενείς για τους κινδύνους της άσκοπης λήψης αντιβιοτικών, να απαιτεί ιατρική συνταγή όπου προβλέπεται και να ενισχύει την εμπιστοσύνη του κοινού σε εναλλακτικές λύσεις αντί των αντιβιοτικών (π.χ. αναλγητικά, αποσυμφορητικά για ιογενείς λοιμώξεις). Με αυτόν τον τρόπο συμβάλλει πρακτικά στην εθνική προσπάθεια περιορισμού της μικροβιακής αντοχής, η οποία στην Ελλάδα βρίσκεται σε υψηλά επίπεδα συγκριτικά με άλλες χώρες της ΕΕ

2. Εκπαίδευση ασθενών & ενδυνάμωση (patient empowerment)

Η ενημέρωση και ενεργοποίηση των ασθενών γύρω από τη φαρμακευτική τους αγωγή βρίσκεται στον πυρήνα της σύγχρονης φαρμακευτικής πρακτικής. Σύμφωνα με το παγκόσμιο πρόγραμμα “Medication Without Harm” (Φάρμακα χωρίς Βλάβη) του ΠΟΥ – την 3η Παγκόσμια Πρόκληση για την Ασφάλεια Ασθενών – οι επαγγελματίες υγείας, συμπεριλαμβανομένων των φαρμακοποιών, καλούνται να υιοθετήσουν εργαλεία που βοηθούν τους ασθενείς να συμμετέχουν ενεργά στη φαρμακευτική τους φροντίδα. Ένα τέτοιο εργαλείο είναι οι «5 Στιγμές για την Ασφάλεια της Φαρμακευτικής Αγωγής» (5 Moments for Medication Safety), που αποτελεί ένα μοντέλο προσέγγισης του ασθενή σε 5 κρίσιμες χρονικές στιγμές σχετικά με τα φάρμακά του. Αυτό το εργαλείο εστιάζει σε πέντε βασικές περιστάσεις όπου η δράση ή οι ερωτήσεις από πλευράς του ασθενή/φροντιστή μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο λαθών ή βλαβών από τα φάρμακα. Σκοπός είναι να εμπλακεί και να ενδυναμωθεί ο ασθενής ώστε να συμμετέχει στη φροντίδα του, σε συνεργασία βέβαια με τους επαγγελματίες υγείας. Ο φαρμακοποιός μπορεί να αξιοποιήσει τις «5 Στιγμές» για να καθοδηγήσει συστηματικά τη συζήτηση με κάθε ασθενή – π.χ. κατά την επίσκεψη στο φαρμακείο, κατά την εισαγωγή ή έξοδό του από νοσοκομείο, όταν παραπέμπεται σε άλλον επαγγελματία υγείας, κτλ

Άλλα πρακτικά εργαλεία ενδυνάμωσης των ασθενών περιλαμβάνουν τα «Δελτία ασθενή» ή «διαβατήρια φαρμάκων» (patient medication passports), όπου καταγράφονται όλα τα φάρμακα που λαμβάνει ένας χρόνιος ασθενής, οδηγίες αυτοπαρακολούθησης (όπως ημερολόγια μέτρησης σακχάρου ή πίεσης για διαβητικούς/υπερτασικούς), καθώς και οδηγίες τύπου “Medicine Sick Day Rules” (κανόνες για το τι πρέπει να κάνει ο ασθενής με τα φάρμακά του αν αρρωστήσει με πυρετό, έμετο κ.λπ.). Μέσω της συστηματικής ενημέρωσης, ο φαρμακοποιός μπορεί να βοηθήσει τον ασθενή να κατανοήσει πότε και πώς πρέπει να παίρνει το κάθε φάρμακο, τι να αποφεύγει, και τι να προσέχει. Για παράδειγμα, μια απλή ερώτηση πριν φύγει ο ασθενής από το φαρμακείο – «Μπορείς να μου επαναλάβεις πώς θα πάρεις αυτό το φάρμακο;» – μπορεί να επιβεβαιώσει την κατανόηση ή να αναδείξει τυχόν παρερμηνείες στη δοσολογία. Άλλες πρακτικές ενέργειες περιλαμβάνουν:

• Εξασφάλιση ότι ο ασθενής έχει τα σωστά δοσομετρικά εργαλεία: Παροχή μεζουρών, δοσιμετρικών κουταλιών ή σύριγγων για φάρμακα υγρής μορφής, ώστε να αποφεύγονται λάθη στη δόση.
• Συστάσεις για εφαρμογές ή υπενθυμίσεις: Προτροπή στους ασθενείς να χρησιμοποιούν εφαρμογές κινητών ή ρυθμίσεις συναγερμών που τους θυμίζουν να λάβουν την αγωγή τους, ιδιαίτερα αν πρόκειται για πολλαπλές ημερήσιες δόσεις ή πολύπλοκα σχήματα.
• Διανομή κατανοητών ενημερωτικών εντύπων μέσα στο φαρμακείο: Π.χ. σύντομοι οδηγοί για τη σωστή χρήση συσκευών (όπως οι συσκευές εισπνοών για άσθμα/ΧΑΠ), λίστες ελέγχου για τι πρέπει να προσέχει ο ασθενής όταν λαμβάνει πολλά φάρμακα, κ.ά.

Μέσω της εκπαίδευσης και της ενδυνάμωσης, ο φαρμακοποιός βελτιώνει την προσήλωση (adherence) των ασθενών στη θεραπεία, μειώνει τα λάθη στη λήψη φαρμάκων και ενθαρρύνει τον ασθενή να συμμετέχει ενεργά στη διαχείριση της υγείας του. Ο απώτερος στόχος του προγράμματος Medication Without Harm είναι να επιτευχθεί μια 50% μείωση των σοβαρών, αποτρέψιμων βλαβών που σχετίζονται με φάρμακα σε παγκόσμιο επίπεδο μέσα σε μια πενταετίαjhphs.org. Για να το πετύχει αυτό, ο ΠΟΥ έχει εστιάσει σε τέσσερις πυλώνες: ασθενείς, επαγγελματίες υγείας, φάρμακα και συστήματα πρακτικής φαρμάκου, με τρεις κύριες περιοχές δράσης να διατρέχουν οριζόντια όλους τους πυλώνες – την πολυφαρμακία, τις υψηλού κινδύνου καταστάσεις και τις μεταβάσεις φροντίδας μεταξύ δομών υγείαςwho.intwho.int.

(Σημείωση: Ως «πολυφαρμακία» συνήθως ορίζεται η ταυτόχρονη χρήση πολλών φαρμάκων από τον ίδιο ασθενή, συχνά 5 ή περισσότερων, η οποία αυξάνει την πολυπλοκότητα και τον κίνδυνο λαθών. «Υψηλού κινδύνου καταστάσεις» μπορεί να είναι ειδικά κλινικά σcenάρια ή ομάδες φαρμάκων με αυξημένη πιθανότητα σοβαρών ανεπιθύμητων ενεργειών. «Μεταβάσεις φροντίδας» είναι οι φάσεις όπου ένας ασθενής μεταβαίνει από ένα περιβάλλον φροντίδας σε άλλο – π.χ. από το νοσοκομείο στο σπίτι – και είναι φάσεις όπου συχνά συμβαίνουν λάθη λόγω κακής επικοινωνίας ή ασυνέχειας.)

Το πρόγραμμα Medication Without Harm στοχεύει στη βελτίωση της ασφάλειας φαρμάκων μέσα από τέσσερις άξονες: τους ασθενείς, τους επαγγελματίες υγείας, τα φάρμακα και τα συστήματα φαρμακευτικής πρακτικής. Οι δράσεις επικεντρώνονται κυρίως στην πολυφαρμακία, τις καταστάσεις υψηλού κινδύνου και τις μεταβάσεις φροντίδας.»

3. Ορθή διαχείριση φαρμάκων & αντιμετώπιση πολυφαρμακίας

• Η πολυφαρμακία – ειδικά σε ηλικιωμένους ή σε ασθενείς με πολλά χρόνια νοσήματα – και τα λάθη που μπορεί να προκύψουν από αυτή αποτελούν μείζονα κίνδυνο για την ασφάλεια των ασθενών. Στο πλαίσιο του Medication Without Harm, όπως προαναφέρθηκε, έχουν δοθεί έμφαση στην αντιμετώπιση της πολυφαρμακίας, των υψηλού κινδύνου θεραπειών και των μεταβάσεων φροντίδας. Οι φαρμακοποιοί ενθαρρύνονται διεθνώς να εφαρμόζουν φαρμακευτικές ανασκοπήσεις (medication reviews) – δηλαδή συστηματικό έλεγχο της συνολικής φαρμακευτικής αγωγής ενός ασθενή για να διαπιστωθεί αν όλα τα φάρμακα είναι απαραίτητα, ασφαλή και αποτελεσματικά σε συνδυασμό – καθώς και συμφιλίωση φαρμακευτικής αγωγής (medication reconciliation), ιδιαίτερα κατά την εισαγωγή ή το εξιτήριο ενός ασθενούς από το νοσοκομείο. Στόχος είναι να εντοπιστούν και να διορθωθούν πιθανές ανακολουθίες ή διπλοεπικαλύψεις μεταξύ των φαρμάκων που έπαιρνε πριν και των φαρμάκων που του χορηγήθηκαν στο νοσοκομείο, διασφαλίζοντας μια ομαλή και ασφαλή συνέχεια της θεραπείας.

  Σύμφωνα με έκθεση της FIP για τα φάρμακα και την ασφάλεια ασθενών, ο φαρμακοποιός οφείλει: (α) να διασφαλίζει την καταλληλότητα κάθε συνταγής (ορθή ένδειξη, δόση, διάρκεια), (β) να εξασφαλίζει τη σωστή εκτέλεση της συνταγής και χρήσης των φαρμάκων από τον ασθενή, (γ) να αναγνωρίζει και να επιλύει σχετικά προβλήματα (π.χ. αλληλεπιδράσεις φαρμάκων, ανεπιθύμητες αντιδράσεις ή λάθη δοσολογίας) και (δ) να συμβάλλει στην ασφαλή μετάβαση του ασθενή μεταξύ διαφορετικών δομών φροντίδας (νοσοκομείο, κέντρο υγείας, οίκος φροντίδας, κατ’ οίκον περίθαλψη)fip.orgfip.org. Πράγματι, ο φαρμακοποιός μπορεί να λειτουργήσει ως “συνδετικός κρίκος” του ασθενούς στο ταξίδι του εντός του συστήματος υγείας, δεδομένου ότι εμπλέκεται σε όλα τα στάδια της φαρμακευτικής αγωγής – από την εκτέλεση της συνταγής και τη χορήγηση, έως την παρακολούθηση και τη συμβουλευτική του ασθενήfip.org. Έρευνες μάλιστα δείχνουν πως όταν οι φαρμακοποιοί συμμετέχουν ενεργά στις μεταβάσεις φροντίδας, τα αποτελέσματα είναι εντυπωσιακά: σε πιλοτική εφαρμογή στην Ταϊλάνδη, η φαρμακευτική συμφιλίωση με τη συμμετοχή φαρμακοποιών κατά το εξιτήριο και η παρακολούθηση κατ’ οίκον μείωσαν τον κίνδυνο φαρμακευτικών σφαλμάτων κατά 75% συγκριτικά με τη συνήθη πρακτική

  
  

Πρακτικές προτάσεις:

• • Τακτικές ανασκοπήσεις αγωγής: Οι φαρμακοποιοί, ιδιαίτερα όσοι έχουν σταθερούς πελάτες με χρόνιες παθήσεις, μπορούν να προγραμματίζουν ανά διαστήματα μια πλήρη ανασκόπηση όλων των φαρμάκων του ασθενή. Σε συνεργασία ενδεχομένως με τον θεράποντα ιατρό, μπορούν να εντοπίσουν φάρμακα χωρίς σαφή ένδειξη, διπλοθεραπείες ή περιττά σκευάσματα και να εισηγηθούν αλλαγές.
  • Εφαρμογή πρακτικών “απο-συνταγογράφησης” (deprescribing): Όταν κρίνεται ασφαλές, ο φαρμακοποιός μπορεί να βοηθήσει τον γιατρό και τον ασθενή σε ένα πλάνο βαθμιαίας διακοπής ορισμένων φαρμάκων που πλέον δεν χρειάζονται ή που μπορεί να κάνουν περισσότερο κακό παρά καλό (π.χ. βενζοδιαζεπίνες σε ηλικιωμένους, αν δεν υπάρχουν ενδείξεις συνέχισης). Αυτό γίνεται πάντα συντονισμένα και με προσοχή ώστε να μη διακινδυνεύσει η υγεία του ασθενή.
  • Χρήση ηλεκτρονικών εργαλείων: Συστήματα ηλεκτρονικής συνταγογράφησης και φαρμακευτικά μητρώα μπορούν να αξιοποιηθούν για την ανίχνευση αλληλεπιδράσεων ή επικαλύψεων. Στην Ελλάδα υπάρχει ήδη η ηλεκτρονική συνταγογράφηση σε πλήρη ανάπτυξη – ο φαρμακοποιός θα μπορούσε να έχει πρόσβαση στο συνολικό φάκελο φαρμάκων κάθε ασθενή (με συναίνεση) ώστε να ελέγχει σε πραγματικό χρόνο τι άλλο παίρνει ο ασθενής και να προειδοποιεί για πιθανούς κινδύνους. Η δυνατότητα αυτή (π.χ. διαμοιραζόμενο ηλεκτρονικό μητρώο φαρμακοθεραπείας μεταξύ γιατρών-φαρμακείων) αποτελεί και επίσημη σύσταση της FIP προς τις κυβερνήσειςfip.org.
  • Συνεργασία με νοσοκομεία και κέντρα υγείας: Η διασύνδεση νοσοκομειακών και κοινοτικών φαρμακοποιών μπορεί να βελτιώσει αισθητά την ασφάλεια. Για παράδειγμα, πριν λάβει εξιτήριο ένας ασθενής, ο νοσοκομειακός φαρμακοποιός θα μπορούσε να ενημερώνει τον κοινοτικό φαρμακοποιό του ασθενή για τις αλλαγές στη θεραπεία, ώστε ο δεύτερος να παρακολουθήσει καλύτερα την πορεία στο σπίτι. Παράλληλα, οι κοινοτικοί φαρμακοποιοί μπορούν να στείλουν ανατροφοδότηση (feedback) στους γιατρούς όταν αντιλαμβάνονται προβλήματα προσήλωσης ή ανεπιθύμητες ενέργειες στην κοινότητα.

Σε ένα πρόσφατο άρθρο (European Journal of Hospital Pharmacy ) επισημαίνεται ότι η ενσωμάτωση των φαρμακοποιών στην ομάδα της πρωτοβάθμιας φροντίδας, ιδίως κατά τις μεταβάσεις φροντίδας, μειώνει τα φαρμακευτικά λάθη και βελτιώνει την ασφάλεια των ασθενών σε αυτές τις κρίσιμες φάσεις. Με άλλα λόγια, όταν ο φαρμακοποιός συμμετέχει ενεργά από το νοσοκομείο μέχρι το σπίτι του ασθενή, λειτουργεί ως δίχτυ ασφαλείας που πιάνει σφάλματα πριν βλάψουν τον ασθενή. Αυτή η παρατήρηση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα αν σκεφτούμε ότι ένα μεγάλο ποσοστό (υπολογίζεται έως 60%) των λαθών με φάρμακα συμβαίνει ακριβώς στις μεταβάσεις φροντίδας (π.χ. λάθος οδηγίες στο εξιτήριο, λάθος κατανόηση από τον ασθενή κ.λπ.). Επομένως, η επένδυση στην παρουσία του φαρμακοποιού σε όλα τα στάδια της θεραπευτικής διαδικασίας μπορεί να αποδώσει σημαντικά οφέλη στην υγεία.

4. Ο φαρμακοποιός στην πρωτοβάθμια φροντίδα

Ο ρόλος του φαρμακοποιού διευρύνεται διεθνώς πέρα από τα όρια του παραδοσιακού φαρμακείου, με ενεργή ένταξη στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας (ΠΦΥ). Ο ΠΟΥ προωθεί ένα ολιστικό μοντέλο περίθαλψης, όπου ο κοινοτικός φαρμακοποιός λειτουργεί ως ισότιμο μέλος της διεπιστημονικής ομάδας υγείας, συνεργαζόμενος με γιατρούς, νοσηλευτές και άλλους επαγγελματίες για την πρόληψη και διαχείριση ασθενειών στην κοινότητα. Αυτό το μοντέλο είναι κρίσιμο, όπως αναφέρθηκε, για την αντιμετώπιση ζητημάτων όπως η υπερσυνταγογράφηση αντιβιοτικών – απαιτεί συντονισμένες δράσεις μεταξύ ΠΦΥ, κοινότητας και φαρμακείων ώστε το μήνυμα της ορθής χρήσης φαρμάκων να είναι συνεκτικό και αποτελεσματικό.

Στο διεθνές πλαίσιο, ολοένα και περισσότερες χώρες αναθέτουν σε φαρμακοποιούς υπηρεσίες «πρώτης γραμμής» που παλαιότερα θεωρούνταν αποκλειστικό πεδίο των ιατρών. Τέτοιες υπηρεσίες περιλαμβάνουν: μέτρηση απλών κλινικών παραμέτρων (π.χ. αρτηριακής πίεσης, σακχάρου αίματος, λιπιδίων) μέσα στο φαρμακείο, χορήγηση εμβολίων (εποχικών όπως αντιγριπικό, αλλά και άλλων όπως της COVID-19, πνευμονιόκοκκου κ.λπ.), βασική παρακολούθηση χρονίως πασχόντων (π.χ. συμβουλευτική σε διαβητικούς για τη σωστή χρήση ινσουλίνης ή έλεγχο ποδιών, σε υπερτασικούς για τη συμμόρφωση και την ανάγκη τακτικών μετρήσεων), καθώς και συμμετοχή σε τοπικές ομάδες υγείας/διεπιστημονικά δίκτυα ΠΦΥ.

Οι κοινοτικοί φαρμακοποιοί είναι ίσως οι πιο προσβάσιμοι επαγγελματίες υγείας για το κοινό – χωρίς ραντεβού, παρόντες σε κάθε γειτονιά και συχνά με εκτεταμένο ωράριο λειτουργίας. Παγκοσμίως αναγνωρίζεται ότι αυτή η εύκολη προσβασιμότητα καθιστά τους φαρμακοποιούς κλειδί για την αντιμετώπιση ανισοτήτων στην υγεία και τη βελτίωση της πρόσβασης στις υπηρεσίες φροντίδαςmdpi.com. Η ενεργότερη εμπλοκή τους στην ΠΦΥ μπορεί να αυξήσει την εμβολιαστική κάλυψη, να αποσυμφορήσει τα ιατρεία από απλά περιστατικά (π.χ. μέτρηση πίεσης ή συμβουλές για ήπια συμπτώματα), και να βελτιώσει τα αποτελέσματα υγείας μέσω της παρακολούθησης της φαρμακευτικής αγωγής.

Παραδείγματα & εξελίξεις στην Ελλάδα: Η Ελλάδα παραδοσιακά διαθέτει ένα από τα πυκνότερα δίκτυα φαρμακείων στην Ευρώπη (102 φαρμακεία ανά 100.000 κατοίκους, όταν ο μέσος όρος στον ΟΟΣΑ είναι 29)oecd.org. Αυτό σημαίνει ότι ο Έλληνας πολίτης έχει το φαρμακείο ως το πιο άμεσο σημείο επαφής με το σύστημα υγείας. Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει βήματα για την αξιοποίηση αυτού του δικτύου προς όφελος της δημόσιας υγείας. Από το 2018 νομοθετήθηκε η δυνατότητα των φαρμακοποιών να διενεργούν εποχικό αντιγριπικό εμβολιασμό στο φαρμακείο, καθώς και να χορηγούν αντιτετανικό ορό έκτακτης ανάγκης. Πλέον, από το 2024, επεκτάθηκε η αρμοδιότητα αυτή σχεδόν σε όλα τα εμβόλια ενηλίκων: σύμφωνα με νέα ρύθμιση, στα φαρμακεία της Ελλάδας επιτρέπεται να πραγματοποιούνται όλοι οι εμβολιασμοί που περιλαμβάνονται στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών Ενηλίκωνeefam.gr. Συγκεκριμένα, πρόκειται για 12 εμβόλια, μεταξύ των οποίων: της γρίπης, του τετάνου-διφθερίτιδας-κοκκύτη, της ιλαράς-ερυθράς-παρωτίτιδας, της ανεμευλογιάς, του έρπητα ζωστήρα, του ιού HPV, του πνευμονιόκοκκου, της ηπατίτιδας Α & Β, των μηνιγγιτιδόκοκκων (οροομάδων ACWY και B) και του αιμόφιλου ινφλουέντζαςeefam.gr. Εξαιρέσεις υπάρχουν (π.χ. οι ανοσοκατεσταλμένοι ασθενείς εξακολουθούν να πρέπει να εμβολιάζονται σε ελεγχόμενο ιατρικό περιβάλλον για τα ζώντα εξασθενημένα εμβόλια, και οι έγκυες – εκτός του αντιγριπικού)eefam.gr, όμως η διεύρυνση αυτή του ρόλου του φαρμακοποιού είναι ιστορικής σημασίας. Πρακτικά, ένας ενήλικος στην Ελλάδα μπορεί πλέον να επισκεφθεί το φαρμακείο της γειτονιάς του και να εμβολιαστεί επί τόπου για πληθώρα νοσημάτων, με τον φαρμακοποιό να αναλαμβάνει την ευθύνη της πράξης. Ήδη η πλειονότητα των φαρμακοποιών έχει λάβει την απαιτούμενη πιστοποίηση για διενέργεια εμβολιασμών, ενώ οργανώνονται και περαιτέρω σεμινάρια για την κατάρτισή τους σε αυτόν τον νέο ρόλο

Πρακτικές ενέργειες για ενσωμάτωση του φαρμακοποιού στην ΠΦΥ:

• Συμμετοχή σε διεπιστημονικά δίκτυα ΠΦΥ: Οι φαρμακοποιοί μπορούν να συνεργάζονται με τις τοπικές Τοπικές Μονάδες Υγείας (ΤΟ.Μ.Υ.) ή κέντρα υγείας, αποτελώντας μέρος των ομάδων που σχεδιάζουν παρεμβάσεις πρόληψης στην κοινότητα (π.χ. κοινές καμπάνιες εμβολιασμού, προγράμματα διακοπής καπνίσματος, κ.ά.).
• Ανάληψη υπηρεσιών πρόληψης στο φαρμακείο: Πέρα από τους εμβολιασμούς, θα μπορούσαν να προσφέρονται και άλλες υπηρεσίες, όπως προληπτικός έλεγχος (screening) για υπέρταση, διαβήτη (μέτρηση σακχάρου/γλυκοζυλιωμένης), υπερλιπιδαιμία (χοληστερόλη). Τέτοιες υπηρεσίες ήδη υλοποιούνται πιλοτικά σε ορισμένα φαρμακεία με επιτυχία, εντοπίζοντας πολλούς πολίτες με αδιάγνωστα προβλήματα που στη συνέχεια παραπέμφθηκαν γιατρό.
• Παρακολούθηση και συμβουλευτική χρόνιων ασθενών: Σε συνεργασία με τους θεράποντες ιατρούς, ο φαρμακοποιός μπορεί να τηρεί έναν «Φάκελο Φαρμακευτικής Φροντίδας» για χρόνιους ασθενείς. Σε κάθε εκτέλεση συνταγής, μπορεί να αφιερώνει λίγα λεπτά για να ρωτήσει τον ασθενή πώς πηγαίνει με τη θεραπεία του, αν αντιμετωπίζει παρενέργειες, αν καταλαβαίνει τις οδηγίες, κλπ. Αυτή η διαρκής σχέση βοηθά στον έγκαιρο εντοπισμό προβλημάτων (π.χ. ένας υπερτασικός που δεν παίρνει τα χάπια του λόγω ανεπιθύμητων, ένας διαβητικός που δυσκολεύεται με το σχήμα ινσουλίνης κ.ο.κ.) και στην άμεση αντιμετώπισή τους με ενημέρωση του γιατρού.
• Θεσμική αναγνώριση και αποζημίωση νέων ρόλων: Είναι σημαντικό να υπάρξουν πολιτικές που να αναγνωρίζουν επίσημα αυτές τις υπηρεσίες των φαρμακοποιών και – όπου ενδείκνυται – να τις αποζημιώνουν. Για παράδειγμα, ήδη καθιερώθηκε αμοιβή για τον φαρμακοποιό που διενεργεί εμβόλιο COVID-19 (5€ ανά εμβολιασμό)eefam.gr. Παρόμοια κίνητρα θα ενθαρρύνουν τους φαρμακοποιούς να επενδύσουν χρόνο και πόρους στην παροχή υπηρεσιών πρωτογενούς φροντίδας, χωρίς να ζημιώνεται η βιωσιμότητα του φαρμακείου τους.

Είναι φανερό ότι ο φαρμακοποιός του 2025 καλείται να υπερβεί τον ρόλο του «εκτελεστή συνταγών» και να γίνει ενεργός σύμβουλος υγείας στην κοινότητα. Αυτό όχι μόνο ενδυναμώνει το προφίλ του επαγγέλματος, αλλά συμβάλλει στην καλύτερη εξυπηρέτηση των πολιτών και στην πιο αποτελεσματική λειτουργία του συστήματος υγείας συνολικά.

Προκλήσεις και προϋποθέσεις επιτυχίας

Παρά τις μεγάλες δυνατότητες που περιγράφηκαν, υπάρχουν αρκετά εμπόδια που πρέπει να ξεπεραστούν ώστε οι παραπάνω ρόλοι να υλοποιηθούν επιτυχώς στην πράξη:

• Ποικιλία στην εφαρμογή των προτύπων GPP διεθνώς: Δεν υιοθετούν όλες οι χώρες με τον ίδιο ρυθμό ή βαθμό τις καλές πρακτικές. Υπάρχει έλλειψη ομοιομορφίας – σε ορισμένα κράτη οι φαρμακοποιοί έχουν προχωρήσει πολύ στον κλινικό τους ρόλο, ενώ αλλού παραμένουν περιχαρακωμένοι στη διανομή φαρμάκων. Αυτή η ανισότητα σημαίνει ότι χρειάζεται προσαρμογή των οδηγιών στην τοπική πραγματικότητα κάθε χώρας, καθώς και πίεση από τους κατά τόπους φαρμακευτικούς συλλόγους για αναβάθμιση του ρόλου.
• Ανάγκη για ηλεκτρονικές υποδομές και διασυνδεσιμότητα: Η διαχείριση της φαρμακοθεραπείας ωφελείται τρομερά από την ύπαρξη ολοκληρωμένων πληροφοριακών συστημάτων. Η πρόσβαση των φαρμακοποιών στους ηλεκτρονικούς φακέλους υγείας των ασθενών (με σεβασμό στα προσωπικά δεδομένα) θα επέτρεπε πιο στοχευμένες παρεμβάσεις και καλύτερο συντονισμό με τους γιατρούςfip.org. Επιπλέον, η διαλειτουργικότητα μεταξύ συστημάτων νοσοκομείων, κέντρων υγείας και φαρμακείων είναι κρίσιμη για να μη χάνονται πληροφορίες στις μεταβάσεις φροντίδας.
• Επαγγελματική αναγνώριση και νομοθετική κατοχύρωση: Πολλοί από τους περιγραφόμενους διευρυμένους ρόλους απαιτούν νομοθετικές ρυθμίσεις για να επιτραπούν (π.χ. δικαίωμα εμβολιασμού, πρόσβαση σε συνταγογραφικές πληροφορίες, συμμετοχή σε ομάδες ΠΦΥ κλπ.). Επιπλέον, απαιτείται και η αναγνώριση από τους άλλους επαγγελματίες υγείας – δηλαδή μια αλλαγή κουλτούρας που θα αποδέχεται τον φαρμακοποιό ως συνεργάτη στην κλινική φροντίδα. Σε κάποιες περιπτώσεις παρατηρείται αντίσταση ή ανταγωνισμός. Η σαφής οριοθέτηση αρμοδιοτήτων και η απόδειξη στην πράξη των ωφελειών μπορούν να χτίσουν εμπιστοσύνη.
• Εκπαίδευση και συνεχής κατάρτιση: Οι φαρμακοποιοί για να ανταποκριθούν στους νέους ρόλους χρειάζονται τις κατάλληλες γνώσεις και δεξιότητες. Αυτό συνεπάγεται αλλαγές στα πανεπιστημιακά προγράμματα σπουδών (πιο κλινικό προσανατολισμό, επικοινωνιακές δεξιότητες, δημόσια υγεία κ.ά.) αλλά και δια βίου μάθηση. Στην Ελλάδα ήδη γίνονται μεταπτυχιακά και σεμινάρια στη Φαρμακευτική Φροντίδα, αλλά απαιτείται ευρύτερη συμμετοχή.
• Φορτος εργασίας και πόροι: Ένα πρακτικό ζήτημα είναι ότι τα κοινοτικά φαρμακεία – ειδικά τα μικρότερα – έχουν ήδη μεγάλο φόρτο εργασίας με τις καθημερινές συνταγές, παραγγελίες, οικονομικές και διοικητικές εργασίες. Η προσθήκη «κλινικών» υπηρεσιών προϋποθέτει ότι ο φαρμακοποιός θα έχει διαθέσιμο χρόνο και ίσως επιπλέον προσωπικό. Σε διαφορετική περίπτωση, υπάρχει κίνδυνος επαγγελματικής κόπωσης (burnout) ή παροχής υπηρεσιών χωρίς την απαιτούμενη ποιότητα.

Για την αντιμετώπιση των παραπάνω προκλήσεων, απαιτείται συντονισμένη προσπάθεια σε πολλά επίπεδα. Οι επαγγελματικοί φορείς (π.χ. Πανελλήνιος Φαρμακευτικός Σύλλογος) πρέπει να συνεργαστούν με το κράτος, τα πανεπιστήμια και τους επιστημονικούς συλλόγους άλλων κλάδων ώστε να διαμορφωθεί ένα σαφές πλαίσιο που θα στηρίζει τον νέο ρόλο του φαρμακοποιού. Αυτό περιλαμβάνει:

• Θεσμικές παρεμβάσεις: Νομοθεσία που να διευκολύνει τον φαρμακοποιό να παρέχει κλινικές υπηρεσίες (όπως έχει ήδη γίνει με τους εμβολιασμούς). Επίσης, ενσωμάτωση του φαρμακοποιού στα εθνικά σχέδια για την ασφάλεια ασθενών και τα προγράμματα δημόσιας υγείαςfip.org.
• Επενδύσεις σε υποδομές: Ανάπτυξη των ψηφιακών συστημάτων υγείας με τρόπο που να συμπεριλαμβάνει τα φαρμακεία. Παράδειγμα θα ήταν μια πλατφόρμα κοινής φαρμακευτικής αγωγής όπου γιατροί και φαρμακοποιοί βλέπουν και ενημερώνουν από κοινού τη λίστα φαρμάκων ενός ασθενή.
• Οικονομικά κίνητρα: Πρόβλεψη αμοιβών ή επιδοτήσεων για υπηρεσίες φαρμακευτικής φροντίδας (όπως συμβαίνει σε άλλες χώρες – π.χ. αμοιβή για medication review ανά ασθενή ανά εξάμηνο). Αυτό θα καταστήσει βιώσιμη την παροχή ποιοτικών υπηρεσιών.
• Καμπάνιες ευαισθητοποίησης: Ενημέρωση του κοινού για τις νέες υπηρεσίες που μπορεί να λάβει από το φαρμακείο, ώστε να υπάρχει ζήτηση και αξιοποίηση. Επίσης, ενημέρωση των ιατρών και λοιπών επαγγελματιών για το πώς μπορούν να συνεργαστούν με τους φαρμακοποιούς (π.χ. παραπομπή ασθενών στο φαρμακείο για διακοπή καπνίσματος ή για εκπαίδευση στη χρήση εισπνευστήρα).
• Ενίσχυση εκπαίδευσης: Ενσωμάτωση θεμάτων κλινικής φαρμακευτικής, επικοινωνίας και δημόσιας υγείας στο βασικό πτυχίο, αλλά και παροχή περισσότερων μετεκπαιδευτικών ευκαιριών. Ίσως η δημιουργία ενός “Φαρμακευτικού Ινστιτούτου Συνεχιζόμενης Εκπαίδευσης” που θα προσφέρει επίσημα πιστοποιητικά σε τομείς όπως η φαρμακευτική φροντίδα διαβητικών, η αντιμετώπιση πολυφαρμακίας, κ.ά.

Συμπερασματικά, οι κατευθυντήριες οδηγίες του ΠΟΥ και της FIP χαράσσουν μια ξεκάθαρη πορεία: ο φαρμακοποιός του σήμερα και του αύριο είναι ένας αναπόσπαστος κρίκος της πρωτοβάθμιας φροντίδας, προσανατολισμένος στον ασθενή και στην ασφάλεια των θεραπειών. Στην Ελλάδα, όπου τα φαρμακεία αποτελούν βασικό κομμάτι του ιστού κάθε κοινότητας, η υιοθέτηση αυτών των ρόλων μπορεί να προσδώσει σημαντικά οφέλη στη δημόσια υγεία. Με την κατάλληλη υποστήριξη και υποδομή, ο φαρμακοποιός μπορεί να εξελιχθεί περαιτέρω σε σύμβουλο υγείας πρώτης γραμμής, κρατώντας τον ασθενή στο επίκεντρο και συμβάλλοντας σε ένα ασφαλέστερο και αποτελεσματικότερο σύστημα υγείας για όλους.

Βιβλιογραφία

Οι πληροφορίες και τα παραδείγματα που παρουσιάστηκαν βασίζονται σε επίσημες εκθέσεις και ενημερωτικά σημειώματα του ΠΟΥ και της FIP, καθώς και σε πρόσφατες μελέτες: WHO/FIP Joint Guidelines on GPPwho.int, WHO – 5 Moments for Medication Safetywho.int, WHO Departmental Update (2025) για AMR & ΠΦΥwho.int, τεχνικές εκθέσεις του προγράμματος Medication Without Harmwho.int, μελέτες για την εξέλιξη των ρόλων των φαρμακοποιών στα συνέδρια FIPjoppp.biomedcentral.com, έκθεση FIP για φάρμακα και ασφάλεια ασθενών (2025)fip.orgfip.org, καθώς και ελληνικές πηγές για τις τελευταίες νομοθετικές εξελίξεις στον χώρο του φαρμακείουeefam.gr. Οι πηγές αυτές επιβεβαιώνουν τον διευρυμένο ρόλο που καλείται να αναλάβει ο φαρμακοποιός και προσφέρουν τεκμηριωμένη καθοδήγηση για την ενσωμάτωση των καλών πρακτικών στην καθημερινή φαρμακευτική φροντίδα.

• Good Pharmacy Practice (GPP)
  Οι επίσημες οδηγίες WHO/FIP καθορίζουν τους 4 βασικούς ρόλους του φαρμακοποιού:
  διαχείριση φαρμάκων, σωστή χορήγηση θεραπείας, συνεχιζόμενη επιμόρφωση και συμβολή στη δημόσια υγεία.
  ➤ Πηγή: WHO Technical Report Series 961, Annex 8 (2011)

• 5 Στιγμές για την Ασφάλεια της Φαρμακευτικής Αγωγής
  Εργαλείο του ΠΟΥ για την εκπαίδευση ασθενών και επαγγελματιών υγείας με στόχο τη μείωση λαθών στη φαρμακευτική αγωγή.
  Οι «5 στιγμές» βοηθούν τον ασθενή να ρωτά, να ελέγχει και να συμμετέχει ενεργά στη θεραπεία του.
  ➤ Πηγή: WHO – 5 Moments for Medication Safety (2019)

• Medication Safety in Polypharmacy – Technical Report (WHO, 2019)
  Τεχνική έκθεση του ΠΟΥ για τη διαχείριση της πολυφαρμακίας και τη φαρμακευτική ανασκόπηση.
  Προωθεί τη συνεργασία φαρμακοποιών, ιατρών και ασθενών για ασφαλέστερη και πιο αποτελεσματική θεραπεία.
• Transitions of care: integrating pharmacists to prevent harm worldwide | European Journal of Hospital Pharmacy
• The Role of Pharmacists in Innovative Care Models for Adults with Complex Health Needs - Center for Health Care Strategies

Κατευθυντήριες Οδηγίες ΠΟΥ και FIP για τους Φαρμακοποιούς: Εξελίξεις, Προκλήσεις και Ευκαιρίες στην Ελλάδα

Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ) και η Διεθνής Φαρμακευτική Ομοσπονδία (FIP) επαναπροσδιορίζουν δυναμικά τον ρόλο του φαρμακοποιού, δίνοντάς του κομβική θέση στο σύστημα υγείας. Οι Κατευθυντήριες Οδηγίες Καλής Φαρμακευτικής Πρακτικής (Good Pharmacy Practice – GPP) προσδιορίζουν τέσσερις βασικούς άξονες για τη σύγχρονη επαγγελματική πρακτική:

1. Διαχείριση φαρμάκων (απόκτηση, αποθήκευση, παρασκευή, διάθεση)
2. Παροχή φαρμακευτικής φροντίδας (ασφαλής, αποτελεσματική θεραπεία)
3. Συνεχιζόμενη εκπαίδευση και βελτίωση απόδοσης
4. Συμβολή στη δημόσια υγεία και το σύστημα υγείας

Ας εξετάσουμε τις πρόσφατες διεθνείς εξελίξεις και πώς αυτές αποκτούν ουσία για τον φαρμακοποιό στην Ελλάδα του 2025.

1. Αντιμικροβιακή Αντοχή: Ο Φαρμακοποιός ως Φραγμός στην Υπερσυνταγογράφηση

Η άσκοπη χρήση αντιβιοτικών συνδέεται με παγκόσμια αύξηση της μικροβιακής αντοχής. Ο ΠΟΥ υπογραμμίζει την ανάγκη για παρέμβαση στο επίπεδο της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας (ΠΦΥ), όπου χορηγείται έως και το 90% των αντιβιοτικών.

Ο ρόλος του φαρμακοποιού στην Ελλάδα:

• Παροχή συμβουλών για τη σωστή χρήση αντιβιοτικών χωρίς συνταγή
• Διανομή ενημερωτικού υλικού για το σύστημα AWaRe
• Συμμετοχή σε τοπικές καμπάνιες με ΕΟΔΥ, ΠΦΣ ή Δήμους
• Επιμόρφωση σε Antimicrobial Stewardship (διαχείριση μικροβιακής αγωγής)

2. Εκπαίδευση και Ενδυνάμωση των Ασθενών: Από τον Συμβουλευτικό στον Συνεργατικό Ρόλο

Το πρόγραμμα Medication Without Harm στοχεύει σε μείωση κατά 50% των σοβαρών βλαβών από φάρμακα μέσα σε 5 χρόνια. Οι φαρμακοποιοί μπορούν να συμβάλλουν άμεσα με:

• Υλοποίηση του εργαλείου «5 Στιγμές για την Ασφάλεια της Φαρμακευτικής Αγωγής»
• Ενημερωτικά έντυπα, φαρμακευτικό διαβατήριο και οδηγίες Sick Day Rules
• Υποστήριξη εφαρμογών υπενθύμισης λήψης φαρμάκων
• Τακτικούς ελέγχους κατανόησης της αγωγής («πώς θα το πάρετε;»)

Η στοχευμένη επικοινωνία χτίζει εμπιστοσύνη, ενισχύει τη συμμόρφωση και προλαμβάνει λάθη.

3. Πολυφαρμακία και Φαρμακευτική Ανασκόπηση: Η Ασφάλεια των Ευάλωτων Ασθενών

Η πολυφαρμακία αποτελεί σημαντική πρόκληση στη γηράσκουσα ελληνική κοινωνία. Ο φαρμακοποιός έχει καθοριστικό ρόλο στη διαχείριση:

• Φαρμακευτικές ανασκοπήσεις σε ασθενείς με πολλαπλές θεραπείες
• Εφαρμογή medication reconciliation σε μεταβάσεις φροντίδας (νοσοκομείο → σπίτι)
• Συνεργασία με γιατρούς και ΗΔΙΚΑ για διαχείριση αλληλεπιδράσεων
• Deprescribing όπου χρειάζεται: π.χ. μείωση PPI, βενζοδιαζεπινών, διπλών θεραπειών

4. Ο Φαρμακοποιός στην ΠΦΥ: Πιο Πέρα από το Πάγκο

Η συμμετοχή του φαρμακοποιού στην ΠΦΥ διευρύνεται διεθνώς – και δειλά στην Ελλάδα. Ο ΠΟΥ καλεί σε αναγνώριση υπηρεσιών όπως:

• Μέτρηση πίεσης, γλυκόζης, BMI και συμβουλευτική πρόληψης
• Χορήγηση εμβολίων (COVID-19, γρίπης, HPV, κ.ά.)
• Παρακολούθηση συμμόρφωσης σε χρόνια νοσήματα
• Υπηρεσίες Minor Ailments (ήπιες παθήσεις χωρίς ιατρική εξέταση)

Στην Ελλάδα: Ο θεσμικός διάλογος έχει ξεκινήσει, με πιλοτικά προγράμματα και συνεργασίες ΠΦΣ – Υπουργείου Υγείας.

5. Θεσμικές και Επιχειρησιακές Προκλήσεις

Για να εφαρμοστούν πρακτικά οι ρόλοι αυτοί απαιτούνται:

• Νομοθετική κατοχύρωση κλινικών ρόλων του φαρμακοποιού
• Ηλεκτρονικές υποδομές (κοινά μητρώα, σύνδεση με ΗΦΥ)
• Συνεχιζόμενη εκπαίδευση με έμφαση στην evidence-based φαρμακευτική πρακτική
• Αμοιβές και κίνητρα για υπηρεσίες ΠΦΥ μέσα από τα φαρμακεία
• Αποσυμφόρηση από γραφειοκρατία και καλύτερη οργάνωση προσωπικού

Συμπερασματικά: Από Φαρμακείο σε Πυλώνα Δημόσιας Υγείας

Ο φαρμακοποιός του 2025 καλείται να μεταβεί από ρόλο "διανομέα" σε ρόλο "συν-υπεύθυνου" για την υγεία του πολίτη. Με βάση τις αρχές της ΠΟΥ και της FIP, και τις ανάγκες του ελληνικού συστήματος, ο φαρμακοποιός:

• Ενεργεί προληπτικά στην κοινότητα
• Συμβουλεύει και εκπαιδεύει με επιστημονική τεκμηρίωση
• Συμμετέχει στη διαχείριση φαρμακευτικής θεραπείας και την πρόληψη λαθών
• Εντάσσεται σε πολυθεματικές ομάδες ΠΦΥ

Το μέλλον της φαρμακευτικής φροντίδας στην Ελλάδα περνά μέσα από συνεργασίες, θεσμική στήριξη και αξιοποίηση των φαρμακοποιών ως πύλη υγείας για όλους.

Πηγές: WHO Good Pharmacy Practice (GPP), Medication Without Harm, FIP Policy Statements, ΕΟΦ, ΠΦΣ, WHO Technical Reports 2025, Ευρωπαϊκή Επιτροπή Δημόσιας Υγείας